Wielka Kompresja. Wysokie podatki przetrwały Roosevelta

20 maja 1953 roku Dwight Eisenhower prosi Kongres o utrzymanie stawki podatku od zysków korporacji na poziomie 52 %. Sam uważa ją za zbyt wysoką. Chce obniżać podatki, ale budżet i wydatki na obronę nie pozwalają mu zrobić tego od razu [1].

Choć stawka podatku od osób prawnych wynosząca 52 procent jest na dłuższą metę zbyt wysoka, budżet nie pozwala teraz obniżyć jednocześnie stawek podatku od osób fizycznych i zwykłego podatku od osób prawnych.

Wysokie podatki miały przetrwać także pod rządami prezydenta, który chciał je obniżyć. W latach 1954–1963 najwyższa stawka podatku dochodowego wynosiła 91 % [2]. Bogatych można było wysoko opodatkować przez lata. O trwałości tego systemu decydowały również potrzeby budżetu i zimnej wojny.

Wojna się kończy, wysokie stawki zostają

Wojenny system podatkowy nie przetrwał bez zmian. Najwyższa stawka spadła do 86,45 % w latach 1946–1947 i do 82,13 % w latach 1948–1949 [2]. Obniżki były znaczne, lecz państwo nadal nakładało na największe dochody bardzo wysokie podatki.

Harry Truman próbował zatrzymać obniżkę. W wecie z 1 kwietnia 1948 roku ostrzegał przed utratą 5 miliardów dolarów wpływów i dalszą inflacją. W niepewnej sytuacji światowej chciał zachować nadwyżkę na spłatę długu [3]. Niższe stawki mimo to weszły w życie [2].

Wojna koreańska przyniosła ponowne podwyżki. W 1950 roku najwyższa stawka wynosiła 84,36 %, w 1951 roku 91 %, a w latach 1952–1953 już 92 % [2]. Podpisując ustawę podatkową 20 października 1951 roku, Truman zapowiadał około 5,5 miliarda dolarów dodatkowych wpływów rocznie na rozbudowę obrony. Oceniał, że nawet to nie wystarczy, by płacić za zbrojenia na bieżąco [4].

Co się zmniejszyło

Claudia Goldin i Robert Margo nazwali Wielką Kompresją gwałtowne zmniejszenie rozpiętości płac w latach czterdziestych. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych różnice nieco wzrosły, ale pozostawały znacznie mniejsze niż przed wojną. Dopiero po 1970 roku zaczęły się mocno zwiększać. Przytaczany przez badaczy wskaźnik dotyczy białych mężczyzn, więc nie opisuje doświadczenia wszystkich Amerykanów [5].

Spadł także udział najbogatszych w całym dochodzie. Według World Inequality Database najbogatszy 1 % otrzymywał 21,58 % dochodu przed opodatkowaniem w 1941 roku, 14,25 % w 1945 i 12,98 % w 1963 [6]. Największa zmiana zaszła podczas wojny. Po niej spadek nie był ciągły: w 1950 roku udział najbogatszych wzrósł do 16,39 % [6].

Dane wykresu

Rok	Najbogatszy 1 % (%)
1940	20,48
1941	21,58
1942	20,59
1943	18,59
1944	15,35
1945	14,25
1946	14,28
1947	14,97
1948	16,31
1949	15,72
1950	16,39
1951	16,00
1952	14,97
1953	14,01
1954	13,95
1955	14,61
1956	13,84
1957	13,53
1958	12,68
1959	13,21
1960	12,43
1961	12,53
1962	12,84
1963	12,98

Badanie płac i wykres dochodów pokazują dwa różne wymiary nierówności. Pierwsze opisuje odległość między zarobkami z pracy, drugi — część dochodu przypadającą najbogatszym. Ponieważ wykres przedstawia dochód przed opodatkowaniem, jego spadek nie jest prostym wynikiem odjęcia zapłaconych podatków.

Ile naprawdę znaczyło 91 procent

Najwyższa stawka krańcowa obejmowała tylko dochód w najwyższym przedziale. W latach 1954–1963 zaczynał się on powyżej 400 tysięcy dolarów dochodu do opodatkowania dla małżeństw rozliczających się wspólnie i 200 tysięcy dla osób samotnych. Do tego obowiązywał ustawowy limit: cały podatek dochodowy nie mógł przekroczyć 87 % dochodu do opodatkowania [2].

Część dochodów korzystała z osobnych zasad. Kennedy w orędziu z 1963 roku wskazywał, że maksymalna stawka od długoterminowych zysków kapitałowych wynosiła 25 % [7]. Tabela najwyższych stawek IRS nie obejmuje tego alternatywnego opodatkowania [2].

Thomas Piketty, Emmanuel Saez i Gabriel Zucman szacują, że w latach pięćdziesiątych najbogatszy 1 % oddawał w podatkach około 40–45 % dochodu przed opodatkowaniem. Połowa osób o najniższych dochodach — około 15–20 %. Rachunek obejmuje wszystkie podatki wszystkich szczebli: między innymi dochodowe, od wynagrodzeń, zysków korporacji, spadków, majątku i sprzedaży [8].

Progresja była realna: najbogatsi ponosili większe obciążenie w stosunku do dochodu. Było ono jednak dalekie od 91 %. Wysoka stawka w ustawie i rzeczywisty ciężar podatków to dwie różne liczby.

Najmocniejszy kontrargument

Scott Greenberg z wolnorynkowej Tax Foundation policzył na danych Piketty’ego, Saeza i Zucmana, że średnie obciążenie najbogatszego procenta wynosiło w latach pięćdziesiątych 42,0 %, a w 2014 roku 36,4 %. Różnica to 5,6 punktu procentowego. Sam federalny podatek dochodowy pochłaniał w latach pięćdziesiątych średnio 16,9 % dochodu tej grupy [9].

To znacznie mniejsza różnica, niż sugeruje porównywanie samych najwyższych stawek. Przywrócenie liczby 91 % nie odtworzyłoby automatycznie dawnego systemu: znaczenie mają także ulgi, rodzaje opodatkowanych dochodów i pozostałe podatki.

Marshall Steinbaum z progresywnego Roosevelt Institute zakwestionował porównywanie najbogatszego procenta z różnych epok. W jego interpretacji najbogatsi lat pięćdziesiątych odpowiadali ekonomicznie dzisiejszej wyższej klasie średniej, a współczesne superfortuny nie miały wtedy odpowiedników [10]. Jego zarzut dotyczył porównywalności grup, a nie odejmowania dwóch stawek. Sama nazwa „najbogatszy procent” nie mówi, jak wielka część dochodu przypadała tej grupie.

Zyski i spadki też podlegały podatkom

Podatek od osób prawnych wynosił 52 % w 1953 roku i nadal tyle wynosił, gdy Kennedy proponował jego obniżenie w 1963 roku [1] [7]. Najwyższa stawka podatku spadkowego wynosiła 77 % od 1941 do 1976 roku. Obejmowała najwyższy przedział, powyżej 10 milionów dolarów, a zwolnienie w latach 1942–1976 wynosiło 60 tysięcy dolarów [11].

Znaczenie tych podatków widać w rzeczywistych obciążeniach. Saez i Zucman szacują, że w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych podatki korporacyjne odpowiadały około 50 % zysków korporacji; w 2018 roku było to 16 % [12]. W rachunku Piketty’ego, Saeza i Zucmana najbogatszy procent oddawał w latach sześćdziesiątych blisko 20 % dochodu w samych podatkach korporacyjnym i spadkowym [8]. To znaczna część ciężaru, który znika z obrazu, gdy patrzymy tylko na osobisty podatek dochodowy.

System pozostawiał jednak drogi unikania podatku. Truman już przy podpisywaniu ustawy w 1951 roku krytykował preferencje dla zysków kapitałowych, spółki rodzinne i ulgi wydobywcze. Uważał, że ustawa robi za mało, by zamknąć luki dostępne bogatym [4].

Przy stole negocjacji i na uczelni

W 1954 roku do związków należało 34,8 % pracowników najemnych — był to szczyt tej miary. W 1948 roku odsetek wynosił 31,2 %, a w 1963 roku 28,5 % [13]. Związki obejmowały znaczną część pracowników, choć odsetek ten pod koniec okresu był niższy. Jego spadek zaczął się jeszcze w latach wysokich stawek podatkowych.

Goldin i Margo przypisują część zmniejszenia różnic płacowych wojnie i działalności National War Labor Board. Duże znaczenie miał też szybki wzrost popytu na pracę niewykwalifikowaną w czasie, gdy przybywało pracowników wykształconych [5]. Podatki nie wyjaśniają więc całej Wielkiej Kompresji.

Państwo pomagało zdobywać kwalifikacje. GI Bill, podpisany 22 czerwca 1944 roku, umożliwiał weteranom korzystanie z programów edukacji i szkoleń. Według Departamentu Spraw Weteranów w 1947 roku stanowili oni 49 % osób przyjętych na studia. Do 25 lipca 1956 roku z kształcenia lub szkoleń skorzystało 7,8 miliona spośród 16 milionów weteranów drugiej wojny światowej [14]. Dane pokazują zasięg programu; nie rozstrzygają, czy każdy miał równy dostęp do pomocy.

Jak długo miały zostać wysokie stawki

Eisenhower chciał utrzymać wpływy, ale obniżki pozostawały jego celem. W orędziu z maja 1953 roku zapowiadał zmniejszenie podatku dochodowego, które miało obowiązywać od początku 1954 roku: o około 10 % dla niższych i średnich dochodów oraz około 1–2 % w najwyższych przedziałach [1].

Wysokie podatki nie gwarantowały zrównoważonego budżetu. Według historycznych zestawień Office of Management and Budget nadwyżki wystąpiły w latach fiskalnych 1947–1948, 1951, 1956–1957 i 1960. W latach fiskalnych 1952–1954 były deficyty: odpowiednio 1,5, 6,5 i 1,2 miliarda dolarów [15]. Obrona wysokich stawek ze względu na potrzeby budżetu pozostawiała otwartą drogę do ich obniżenia, gdy prezydent uzna to za możliwe.

24 stycznia 1963 roku Kennedy zaproponował zmianę skali z 20–91 % na 14–65 % oraz obniżenie podatku od osób prawnych z 52 % do 47 %. Przekonywał, że wysokie stawki hamują konsumpcję i inwestycje oraz zachęcają do unikania podatku. Zarazem przyznawał, że powojenny popyt, inflacja i konflikt koreański uzasadniały wcześniej utrzymanie tej struktury [7]. Późniejsze stawki różniły się od jego propozycji: tabela IRS podaje 77 % dla 1964 roku i 70 % dla 1965 [2].

Powojenna Ameryka pokazała, że wysokie opodatkowanie bogatych może trwać długo po zakończeniu wojny. Towarzyszyły mu mniejsze niż przed wojną rozpiętości płac i niższy udział najbogatszych w dochodzie. Ten porządek obejmował podatki od dochodów, zysków i spadków, a także związki zawodowe i publiczną pomoc w kształceniu. Słynne 91 % było tylko częścią systemu.

Zimna wojna dostarczała budżetowych argumentów za utrzymaniem wysokich podatków [1] [4]. Jak w tych warunkach broniono reform przed oskarżeniem o komunizm? Do tego pytania prowadzi następny etap: „Zdrajca swojej klasy: New Deal jako »komunizm«”.