Przeciąć spekulację. Jak New Deal odciął pieniądze najbogatszych od reszty systemu

Jesienią 1929 roku 0,1 % amerykańskich rodzin miało 24,8 % całego prywatnego majątku w kraju [10]. Akcje kupowało się za dziesięć procent ceny, resztę pożyczał makler [1]. Osiem spółek holdingowych kontrolowało 73 % prywatnej elektroenergetyki [6]. Partnerzy banku J.P. Morgan nie zapłacili za lata 1931 i 1932 ani dolara podatku dochodowego [2]. To nie był system, w którym najbogatsi mieli dużo. To był system, w którym ich pieniądze sterowały wszystkim innym.

New Deal nie rozdał tych pieniędzy. Przeciął przewody. Ten tekst jest o tym, które przewody, co po ich przecięciu staniało dla reszty i co się stało, gdy po pięćdziesięciu latach połączono je z powrotem.

Pieniądze innych ludzi

Krach zaczął się 24 października 1929 roku. Indeks Dow Jones, który 3 września zamknął się na poziomie 381,17, spadał do 8 lipca 1932 roku, gdy zamknął się na 41,22. Poprzedni szczyt odzyskał dopiero w listopadzie 1954 roku [1]. Mechanizm był prosty: kupujący wpłacał zwykle 10 % ceny akcji, a resztę pożyczał; gdy cena spadła o dziesięć procent, jego wkład znikał, a makler sprzedawał akcje, obniżając cenę dalej [1].

Zanim Kongres cokolwiek uchwalił, musiał się dowiedzieć, jak to działało od środka. Od kwietnia 1932 do maja 1934 roku senacka komisja bankowa przesłuchiwała najpotężniejszych ludzi Wall Street. Jej głównym radcą był Ferdinand Pecora, były prokurator z Nowego Jorku. To przed nim J.P. Morgan junior przyznał, że on i wielu jego partnerów nie zapłaciło podatku dochodowego za lata 1931 i 1932; to jego przesłuchanie National City Bank skończyło się dymisją prezesa banku [2].

Trzy ustawy wyszły wprost z tych przesłuchań [2]. Ustawa bankowa z 16 czerwca 1933 roku, znana od nazwisk autorów jako Glass–Steagall, rozdzieliła bankowość depozytową od inwestycyjnej: bank, który trzymał oszczędności ludzi, nie mógł nimi grać na giełdzie. Ta sama ustawa stworzyła federalne ubezpieczenie depozytów [3]. Ustawa o papierach wartościowych z 1933 roku nakazała mówić prawdę w prospekcie emisyjnym, a ustawa o obrocie z 1934 roku powołała Komisję Papierów Wartościowych i Giełd [4]. Na jej podstawie Rezerwa Federalna dostała prawo ustalania, ile trzeba wpłacić z własnej kieszeni, by kupić akcje na kredyt; od 1974 roku jest to 50 % [5]. Dziesięć procent z 1929 roku stało się nielegalne.

Piramida Insulla

Giełda była jednym przewodem. Drugim była własność. Samuel Insull z Chicago zbudował piramidę spółek holdingowych, w której każda warstwa kontrolowała niższą za pomocą pakietu większościowego kupionego za pieniądze drobnych inwestorów. Na dole były elektrownie w 39 stanach; na górze Insull. W czerwcu 1932 roku Middle West Utilities upadło i zabrało oszczędności setek tysięcy ludzi [6].

Ustawa o spółkach holdingowych użyteczności publicznej z 26 sierpnia 1935 roku, nazywana przez przeciwników „wyrokiem śmierci”, ograniczyła holdingi do dwóch poziomów i jednego zintegrowanego systemu na ograniczonym obszarze. Piramidy trzeba było rozebrać [6]. To nie był podatek ani dopłata. To był zakaz sterowania cudzym prądem cudzymi pieniędzmi.

Podatek jako hamulec, nie jako skarbonka

Trzecim przewodem była akumulacja. W 1932 roku najwyższa stawka podatku dochodowego skoczyła z 25 % do 63 %, w 1936 roku do 79 %, w 1944 roku do 94 % [8]. Równolegle rósł podatek spadkowy: 20 % w 1931 roku, 45 % w 1932, 60 % w 1934, 70 % w 1935 i 77 % od 1941 roku od majątku powyżej 10 milionów dolarów. Stawka 77 % obowiązywała bez przerwy do 1976 roku [7].

O tych stawkach mówi się zwykle jak o źródle wpływów. Ale ich pierwsza funkcja była inna: przy 94 % od dochodu i 77 % od spadku dalsze gromadzenie majątku na szczycie przestawało mieć sens. Podatek działał jak hamulec na kole, a nie jak worek na pieniądze. Skutek widać w jednej serii danych.

Dane wykresu

Rok	Udział 0,1 % najbogatszych (%)
1913	22,5
1914	22,2
1915	23,3
1916	24,8
1917	22,0
1918	17,6
1919	18,5
1920	15,0
1921	15,1
1922	17,2
1923	14,9
1924	16,0
1925	18,6
1926	20,3
1927	22,6
1928	24,6
1929	24,8
1930	23,0
1931	21,6
1932	22,4
1933	22,2
1934	21,8
1935	20,8
1936	20,0
1937	19,7
1938	16,8
1939	17,4
1940	15,3
1941	13,4
1942	13,0
1943	12,7
1944	12,2
1945	11,9
1946	10,9
1947	10,5
1948	10,3
1949	10,0
1950	10,6
1951	10,1
1952	9,9
1953	9,4
1954	9,5
1955	9,7
1956	10,0
1957	9,9
1958	9,7
1959	9,8
1960	10,1
1961	10,0
1962	10,1
1963	9,9
1964	9,7
1965	9,9
1966	10,0
1967	9,4
1968	10,0
1969	10,0
1970	9,5
1971	9,2
1972	8,7
1973	8,0
1974	8,0
1975	7,6
1976	7,2
1977	7,3
1978	7,1
1979	7,9
1980	8,0
1981	8,8
1982	9,4
1983	8,9
1984	9,3
1985	9,7
1986	9,3
1987	10,2
1988	11,6
1989	11,5
1990	11,7
1991	11,2
1992	12,2
1993	12,5
1994	12,1
1995	12,3
1996	13,2
1997	13,9
1998	14,5
1999	15,0
2000	16,0
2001	15,7
2002	14,5
2003	14,7
2004	15,6
2005	16,3
2006	16,8
2007	17,7
2008	19,0
2009	18,9
2010	20,7
2011	20,3
2012	22,0

Udział 0,1 % najbogatszych w majątku spadł z 24,8 % w 1929 roku do 11,9 % w 1945 roku i do 7,1 % w 1978 roku. Potem rósł bez przerwy, do 22,0 % w 2012 roku, niemal tyle, ile w 1929 [10]. Udział 1 % w dochodzie przed opodatkowaniem przeszedł tę samą drogę: 22,2 % w 1929 roku, 10,7 % w 1970 i 19,0 % w 2019 [9].

7,1%

Co staniało

Nie chleb i nie mieszkanie. Staniał sam szczyt, i to na trzy sposoby, które da się zmierzyć.

Finanse. Dochód sektora finansowego jako udział w PKB rósł od 2 % w 1880 roku do 6 % w 1930. Po New Dealu skurczył się do mniej niż 4 % w 1950 roku, rósł powoli do 5 % w 1980, a potem gwałtownie, do prawie 9 % w 2010 roku [11]. Przez pięćdziesiąt lat pośrednictwo w cudzych pieniądzach kosztowało gospodarkę o jedną trzecią mniej niż przed krachem.

Dane wykresu

Rok	Udział finansów w PKB (%)
1880	2
1930	6
1950	4
1980	5
2010	9

Ludzie z finansów. Philippon i Reshef policzyli, ile bankier zarabiał względem pracownika o tym samym wykształceniu poza finansami. Krzywa ma kształt litery U: finanse były zawodem wysoko opłacanym do lat trzydziestych i znów po 1980 roku, ale nie w środku. Od 1950 do 1980 roku płace w finansach były takie same jak w reszcie gospodarki, a decydującym czynnikiem, jak piszą autorzy, była regulacja i jej zniesienie [12].

Prezesi. W 1965 roku prezes dużej amerykańskiej spółki zarabiał 21 razy tyle, co typowy pracownik. W 1978 roku 31 razy, w 1989 roku 60 razy, w 2023 roku 290 razy [15]. Piketty, Saez i Stantcheva pokazali na danych z kilkunastu krajów, że cięcia najwyższych stawek idą w parze ze wzrostem udziału 1 % w dochodzie przed opodatkowaniem, ale nie ze wzrostem gospodarczym, a płaca prezesów za szczęśliwy zbieg okoliczności jest częstsza tam, gdzie stawki są niskie [14]. Ich wyjaśnienie jest proste: przy stawce 90 % nie warto walczyć o dodatkowy milion, bo zostaje z niego sto tysięcy. Przy stawce 28 % warto, i ten milion przychodzi od kogoś.

21 ×

Pięćdziesiąt lat ciszy

Jest jeszcze jedna miara, najprostsza. Baza Macrohistory Jordy, Schularicka i Taylora notuje dla Stanów Zjednoczonych kryzysy bankowe w latach 1873, 1893, 1907, 1930, 1984 i 2007 [13]. Od 1934 do 1984 roku nie było żadnego. To najdłuższy taki okres w historii kraju i przypada dokładnie na lata, w których obowiązywały Glass–Steagall, depozyt 50 % i podatek spadkowy 77 %.

Dane wykresu

Rok	Kryzysy bankowe (szt.)
1870	1
1880	0
1890	1
1900	1
1910	0
1920	0
1930	1
1940	0
1950	0
1960	0
1970	0
1980	1
1990	0
2000	1
2010	0

Zdjęcie ram

Przewody połączono z powrotem w odwrotnej kolejności. Najpierw hamulec: podatek spadkowy spadł z 77 % do 70 % w 1977 roku i do 55 % po ustawie z 1981 roku, a najwyższa stawka dochodowa do 50 % w 1982 roku i do 28 % w 1988 [7] [8]. Udział 0,1 % w majątku, który w 1978 roku wynosił 7,1 %, w 1989 roku wynosił 11,5 %, a w 2000 roku 16,0 % [10]. Potem giełda i banki: 12 listopada 1999 roku ustawa Gramm–Leach–Bliley uchyliła przepisy Glass–Steagall zakazujące łączenia banków z domami maklerskimi [3]. Na końcu własność: uchylenie ustawy o holdingach użyteczności publicznej weszło w życie 8 lutego 2006 roku [6]. Kryzys bankowy przyszedł w 2007 roku [13].

Nie twierdzimy, że każde z tych uchyleń było przyczyną każdego z tych skutków; to jest hipoteza i tak ją nazywamy. Twierdzimy, że kolejność jest widoczna i że nikt jej nie ukrywał. Ludzie, którzy rozbierali ramy, mówili wprost, po co to robią.

Co na to Ayn Rand

Najgłośniej mówiła Ayn Rand. Jej krąg uważał regulację z lat trzydziestych za napaść na producentów; Alan Greenspan, wtedy jej uczeń, w 1963 roku pisał w jej biuletynie, że to dążenie do zysku i dbałość o reputację, a nie urzędnik, chronią klienta [19]. Czterdzieści pięć lat później, 23 października 2008 roku, jako były przewodniczący Rezerwy Federalnej zeznawał przed komisją Izby Reprezentantów o „stanie wstrząśniętego niedowierzania” [16], a zapytany przez przewodniczącego komisji, czy jego światopogląd okazał się błędny, odpowiedział, że znalazł w nim skazę [17].

Ci z nas, którzy liczyli na to, że własny interes instytucji kredytowych ochroni kapitał akcjonariuszy, ja również, są w stanie wstrząśniętego niedowierzania. (tłumaczenie robocze)

Rand nie dopuszczała, by praktyka poprawiała teorię. Jej odpowiedzią na kontrargument było zazwyczaj stwierdzenie, że rozmówca nie rozumie zasad. Praktyka jednak przyszła do niej sama. Według relacji Evvy Pryor, konsultantki z kancelarii jej prawników, po operacji raka płuca w 1974 roku Rand, po długich sporach, udzieliła jej pełnomocnictwa i zapisała się razem z mężem do Social Security i Medicare, czyli do programów, które publicznie odrzucała [18]. Pryor przekonała ją argumentem, że składki zostały zapłacone. To był uczciwy argument. Był też dokładnie tym, czym Rand nie chciała się zajmować przez czterdzieści lat: opisem, jak państwo naprawdę działa, a nie jak powinno.

Nie piszemy tego, by przyłapać autorkę na niekonsekwencji. Piszemy, bo cały ten tekst ma jeden morał. New Deal nie sfinansował reszcie taniego życia. Odciął pieniądze szczytu od banków, giełdy, prądu i następnego pokolenia, a skutek był mierzalny: finanse kosztowały o jedną trzecią mniej, prezes kosztował dwadzieścia pensji zamiast trzystu, 0,1 % miało jedną czternastą majątku zamiast jednej czwartej, i przez pięćdziesiąt lat nie upadł żaden bank, który miałby pociągnąć za sobą resztę. Państwo nie musi być dobre. Musi stanowić ramy, bo bez nich najbogatsi nie są po prostu bogaci: sterują wszystkim innym.