Pozłacany wiek. Jak Ameryka wywalczyła podatek od bogatych

14 lipca 1870 roku Kongres wyznaczył koniec federalnego podatku dochodowego. Miał obowiązywać za lata 1870 i 1871, po czym wygasnąć. Ustawodawca dopisał trzy słowa, które zamykały sprawę [1]:

i nie dłużej

Zanim Ameryka mogła trwale opodatkować największe dochody, musiała rozstrzygnąć, czy i na jakich zasadach będzie to robić. W 1913 roku uzyskała do tego wyraźną podstawę konstytucyjną. Wcześniej zwolennicy podatku musieli zdobyć poparcie dla ustawy i zmierzyć się z wyrokiem Sądu Najwyższego, który ją zablokował.

Podatek z datą końca

Pierwszy federalny podatek dochodowy zapisano w ustawie z 5 sierpnia 1861 roku. Wynosił 3 % od nadwyżki ponad 800 dolarów; odsetki od papierów skarbowych USA obciążono niższą stawką, 1,5 % [2]. Była to odpowiedź na wojnę secesyjną. Wydatki federalne wzrosły z 66 milionów dolarów w 1861 roku do ponad miliarda w 1865 [3].

Ustawa z 1 lipca 1862 roku uchyliła wcześniejszy przepis i wprowadziła progresję: 3 % dla dochodów od 600 do 10 000 dolarów oraz 5 % powyżej 10 000 dolarów, przy kwocie zwolnionej 600 dolarów. Powołała też urząd komisarza podatków wewnętrznych, poprzednika IRS [2]. W 1863 roku urząd zebrał 39,1 miliona dolarów ze wszystkich podatków wewnętrznych, w tym dochodowego [4]. W 1864 roku ustawa przewidywała już stawki 5 %, 7,5 % i 10 %, z najwyższą dla dochodów przekraczających 10 000 dolarów [5].

Podatek służył finansowaniu wojny. Ustawa z 1870 roku ustaliła stawkę 2,5 %, zwolnienie 2000 dolarów i ostatni pobór na 1 marca 1872 roku. Zakazała też publikowania indywidualnych zeznań; wcześniej listy podatników ukazywały się w prasie [1] [4]. Kongres wycofywał się zarówno z pobierania podatku, jak i z jawności dochodów.

Podobnie było z podatkami spadkowymi. Wprowadzone podczas wojny secesyjnej, zostały uchylone w 1870 roku. Podatek od spadków powrócił w 1898 roku, podczas wojny z Hiszpanią, po czym znów został uchylony w 1902 roku [6]. Wojna ułatwiała ich wprowadzenie. Trwałość wymagała osobnej decyzji politycznej.

Bogactwo w rękach nielicznych

Około 1890 roku najbogatszy 1 % amerykańskich rodzin miał według Charlesa B. Spahra więcej majątku niż pozostałe 99 %. W książce wydanej w 1896 roku autor przypisywał 125 000 rodzin 33 miliardy dolarów z łącznego majątku 12,5 miliona rodzin wynoszącego 65 miliardów. Był to szacunek oparty na danych spadkowych z Nowego Jorku i Massachusetts, przeniesionych na cały kraj [7].

Skalę wielkich przedsiębiorstw pokazuje konkretna transakcja: w 1901 roku Andrew Carnegie sprzedał firmę stalową J.P. Morganowi za 480 milionów dolarów [8]. Ten sam przemysłowiec popierał progresywny podatek od spadków. W eseju „Wealth” z 1889 roku pisał: „Ze wszystkich form opodatkowania ta wydaje się najrozsądniejsza” (przekład) [9].

Carnegie chciał w ten sposób skłonić milionera, by rozdał pieniądze za życia. O ich przeznaczeniu nadal decydowałby sam bogacz. Poparcie dla podatku spadkowego mogło więc wynikać z przekonania o obowiązku filantropii, bez zgody na to, by podziałem bogactwa kierowało państwo [9].

Farmerzy żądają progresji

4 lipca 1892 roku Partia Ludowa zapisała w programie przyjętym w Omaha: „Żądamy progresywnego podatku dochodowego” (przekład). Był to trzeci punkt części finansowej. W preambule oskarżała posiadaczy wielkich fortun o przywłaszczanie owoców pracy milionów i zagrażanie republice [10].

James B. Weaver, kandydat populistów, dostał w wyborach 1892 roku 1 029 357 głosów, czyli 8,5 %, oraz 22 głosy elektorskie. Wygrał Grover Cleveland [11]. Postulat podatku miał jednak szersze zaplecze: wysuwały go także Greenback Party i National Farmers’ Alliance, a później powtarzał się w programach demokratów związanych z Bryanem [12].

W 1894 roku Kongres uchwalił w ustawie Wilsona–Gormana podatek 2 % od nadwyżki dochodu ponad 4000 dolarów, przewidziany na lata 1895–1899. Ustawa weszła w życie bez podpisu prezydenta [13]. Przeciwnicy podatku znaleźli jednak drogę do jego zablokowania w sądzie.

Pięciu sędziów zamyka drogę

Sąd Najwyższy uznał już wojenny podatek dochodowy za zgodny z konstytucją — w sprawie Springer z 1881 roku [12]. Tym razem rozstrzygnął inaczej. 20 maja 1895 roku, po ponownym rozpoznaniu sprawy Pollock, stosunkiem głosów 5–4 pozbawił mocy przepisy dochodowe ustawy z 1894 roku [3] [14].

Większość uznała podatki od własności i dochodów z niej za podatki bezpośrednie. Konstytucja wymagała, by takie obciążenia dzielić między stany według liczby ludności. Ustawa tego warunku nie spełniała [14].

Za sporem o konstytucję stały też odmienne oceny społecznych skutków podatku. Przy pierwszym rozpoznaniu sprawy, 8 kwietnia 1895 roku, sędzia Stephen J. Field pisał w opinii zbieżnej [15]:

Obecny atak na kapitał jest dopiero początkiem. Utoruje drogę kolejnym, większym i dalej idącym, aż nasze spory polityczne staną się wojną biednych przeciw bogatym.

W ustawie była stawka 2 %. Field widział w niej początek wojny społecznej. Sędzia Henry B. Brown oceniał sprawę odwrotnie: w zdaniu odrębnym do majowego rozstrzygnięcia zarzucał większości oddanie władzy podatkowej klasie bogaczy [14]. Sędziowie spierali się także o to, przed czym konstytucja powinna chronić: przed sięganiem po wielkie dochody czy przed utratą możliwości ich opodatkowania.

Roosevelt przed Rooseveltem

Theodore Roosevelt był republikańskim prezydentem w latach 1901–1909 [16]. To inny Roosevelt niż Franklin D. Roosevelt, z którym wiąże się New Deal. Theodore postulował federalne podatki od dochodu i spadków, ale sam ich nie wprowadził.

W orędziu z 3 grudnia 1906 roku zalecał progresywny federalny podatek od spadków oraz — jeśli okaże się to możliwe — progresywny podatek dochodowy. Argumentował, że właściciel wielkiej fortuny szczególnie wiele zawdzięcza państwu [17]:

Człowiek bardzo zamożny ma szczególne zobowiązanie wobec państwa, ponieważ czerpie szczególne korzyści z samego istnienia władzy publicznej.

Wskazywał przy tym słabość podatków stanowych: bogaci mogli przenosić się tam, gdzie obciążenia były niższe. Stąd postulat podatku federalnego. Jednocześnie ostrzegał, że szczególnej sprawiedliwości i umiaru wymaga danina, której głosujący sami niemal nie płacą [17].

W Osawatomie w 1910 roku, już jako były prezydent, znów poparł progresywne podatki dochodowy i spadkowy od wielkich fortun. Spadkowy uważał za łatwiejszy do pobrania i skuteczniejszy. Akceptował jednak fortunę uczciwie zdobytą i dobrze używaną [18]. Zamożni mieli ponosić większe obciążenia, a zarazem zachować prawo do bogactwa.

Zmienić konstytucję

Trwałe przywrócenie podatku wymagało usunięcia przeszkody wskazanej w sprawie Pollock. W 1909 roku propozycja XVI poprawki przeszła przez Senat stosunkiem głosów 77–0, a 12 lipca przez Izbę Reprezentantów 318–14 [3] [19].

Według opracowania National Archives konserwatyści, którzy zaproponowali poprawkę, liczyli na to, że stany jej nie ratyfikują [12]. Jeśli tak, przeliczyli się: 3 lutego 1913 roku osiągnięto wymagany próg ratyfikacji, a 25 lutego sekretarz stanu Philander C. Knox poświadczył wejście poprawki w życie [19] [12].

Nowy zapis pozwalał Kongresowi opodatkować dochód bez względu na jego źródło, bez podziału między stany według ludności [12]. Usuwał przeszkodę konstytucyjną. Wysokość podatku nadal zależała od ustawy.

Siedem procent na początek

Ustawa z 3 października 1913 roku wprowadziła podatek podstawowy 1 % od dochodu netto ponad 3000 dolarów, ze zwolnieniem 4000 dolarów dla małżeństwa. Powyżej 20 000 dolarów dochodził podatek dodatkowy, rosnący od 1 % do 6 %. Najwyższa łączna stawka wynosiła 7 % i obejmowała tylko nadwyżkę ponad 500 000 dolarów [20].

Ustawa przewidywała też pobór u źródła dla części dochodów oraz przepisy przeciw zatrzymywaniu zysków w spółkach tworzonych lub wykorzystywanych do unikania podatku dodatkowego [20]. Państwo określało zarówno należną kwotę, jak i sposób jej pobrania.

Za 1913 rok złożono 357 598 zeznań osobistych, obejmujących ostatnie dziesięć miesięcy roku [21]. Ludność kraju 1 lipca wynosiła 97 225 000 [22]. Liczba zeznań odpowiadała około 0,37 % ludności. To nie jest dokładny odsetek płacących: zeznanie małżeństwa liczono jako jedno. National Archives podaje, że podatek płaciło mniej niż 1 % ludności [12].

Zeznania dostarczyły także danych o największych dochodach. To na danych podatkowych opiera się szereg szacunków majątkowych Emmanuela Saeza i Gabriela Zucmana, zaczynający się w 1913 roku. Według ich ustaleń najbogatszy 1 % rodzin posiadał wtedy 44,0 % majątku, najbogatsze 0,1 % — 22,5 %, a 0,01 % — 8,8 % [23].

Dane wykresu

Rok	Udział w majątku (%)
1 % rodzin	44,0
0,1 % rodzin	22,5
0,01 % rodzin	8,8

Wyniku dla 1 % rodzin nie można porównać wprost z ponad połową majątku przypisywaną tej grupie przez Spahra około 1890 roku. Badania wykorzystują inne metody; sama różnica nie dowodzi spadku koncentracji bogactwa [7] [23].

W 1913 roku Ameryka miała konstytucyjną podstawę do trwałego opodatkowania dochodów, przepisy poboru i dane. Najwyższa stawka 7 % oraz wąski zasięg podatku pokazują, jak ostrożnie z tej możliwości korzystała.

W 1870 roku Kongres wyznaczył koniec podatku. Po 1913 roku otwarte pozostawało pytanie, jak wysoko podniesie stawki na potrzeby wojny i co zachowa po jej zakończeniu. Od tego zaczyna się etap 2: „Wojna, Mellon i powrót bogatych”.