Gdy Ameryka była bogata i miała marzenia. Dom przed trzydziestką, tama na rzece i rakieta na Księżyc

Marzenie Ameryki lat pięćdziesiątych nie było marzeniem o rakiecie. Było marzeniem o domu przed trzydziestką, o pracy, która nie znika, i o dzieciach, którym będzie się żyło lepiej. Ameryka z 1960 roku była trzy i pół raza biedniejsza na głowę niż dzisiejsza [31] i te marzenia spełniała. Dzisiejsza jest bogatsza i nie spełnia żadnego z nich.

W dwóch poprzednich tekstach pokazaliśmy, jak New Deal przeciął przewody między pieniędzmi najbogatszych a resztą systemu („Przeciąć spekulację”) i ile kosztowało wtedy wejście w dorosłość („Ile kosztowało dorosłe życie”). Ten tekst jest o tym, co łączyło jedno z drugim. Marzenia tamtej Ameryki były osobiste. Osiągalne były dlatego, że państwo prowadziło marzenia zbiorowe i nie pozwalało, by korporacje i finanse wysysały pensję przeciętnego obywatela. Liczymy jedno i drugie, a potem stawiamy obok liczby dzisiejsze.

Marzenie osobiste

Najpierw to, co już policzyliśmy. W 1950 i 1960 roku mężczyźni brali pierwszy ślub w wieku 22,8 roku, kobiety 20,3; to najniższe wartości w serii od 1890 roku [1]. Mediana domu kosztowała 2,2 rocznego dochodu rodziny w 1950 roku i 2,1 w 1960 [2] [3]. Własny dom miało 55 % gospodarstw w 1950 roku i 62 % w 1960 [4]. Realna mediana dochodu rodziny podwoiła się między 1950 a 1973 rokiem [3]. Dziś mediana wieku pierwszego nabywcy domu to 38 lat, w 1981 roku było to 29 [5].

Tamto marzenie miało jeszcze jedną część, której nie da się zmierzyć ceną domu: „będzie ci lepiej niż nam”. W 2017 roku zespół Raja Chetty’ego policzył dla każdego rocznika od 1940 do 1984, jaki odsetek dzieci w wieku 30 lat zarabiał realnie więcej niż ich rodzice w tym samym wieku. Dla rocznika 1940 było to 92 %. Dla rocznika 1984, ostatniego, dla którego dane sięgały trzydziestki, 50 % [6]. Dziecko urodzone w 1940 roku miało niemal pewność, że przebije rodziców. Dziecko z lat osiemdziesiątych rzucało monetą.

Dane wykresu

Rok	Zarabiają więcej niż rodzice (%)
1940	91,5
1941	89,1
1942	89,6
1943	88,8
1944	89,9
1945	86,4
1946	85,8
1947	84,0
1948	82,1
1949	79,6
1950	78,5
1951	78,4
1952	74,0
1953	70,8
1954	68,2
1955	69,6
1956	67,4
1957	67,3
1958	67,1
1959	65,3
1960	62,3
1961	60,1
1962	58,3
1963	57,6
1964	56,5
1965	59,3
1966	57,5
1967	57,8
1968	60,1
1969	59,4
1970	61,0
1971	61,2
1972	60,8
1973	59,9
1974	58,0
1975	58,6
1976	54,9
1977	56,6
1978	55,7
1979	54,3
1980	50,0
1981	53,2
1982	54,3
1983	52,7
1984	50,3

50%

Skąd brała się ta pewność? Z jednej zależności, która wtedy działała, a potem przestała: gdy gospodarka wytwarzała więcej na godzinę pracy, pensja rosła tyle samo. Między 1948 a 1979 rokiem wydajność pracy w sektorze przedsiębiorstw poza rolnictwem wzrosła o 114 %, a realne wynagrodzenie za godzinę o 100 %. Między 1979 a 2024 rokiem wydajność wzrosła o 133 %, a wynagrodzenie o 54 % [7]. Przez trzydzieści lat „pracuj ciężej, a będzie ci lepiej” było opisem mechanizmu. Potem stało się hasłem.

• Wydajność pracy
• Realne wynagrodzenie za godzinę

Dane wykresu

Rok	Wydajność pracy	Realne wynagrodzenie za godzinę
1948	100	100
1949	103	104
1950	110	109
1951	113	110
1952	115	113
1953	118	119
1954	120	122
1955	125	127
1956	125	133
1957	128	136
1958	131	137
1959	135	141
1960	137	145
1961	141	148
1962	148	152
1963	153	156
1964	157	158
1965	162	161
1966	168	165
1967	171	170
1968	177	176
1969	177	178
1970	180	180
1971	187	183
1972	193	189
1973	199	191
1974	196	188
1975	201	191
1976	208	194
1977	212	197
1978	215	200
1979	214	200
1980	214	200
1981	217	200
1982	216	202
1983	224	203
1984	230	203
1985	233	206
1986	240	214
1987	242	215
1988	246	218
1989	248	215
1990	252	217
1991	256	219
1992	268	227
1993	268	224
1994	270	222
1995	273	222
1996	278	224
1997	284	228
1998	293	238
1999	305	243
2000	314	252
2001	322	256
2002	336	257
2003	348	261
2004	358	266
2005	366	267
2006	370	268
2007	376	272
2008	381	270
2009	396	274
2010	409	274
2011	409	271
2012	412	272
2013	415	271
2014	419	274
2015	424	282
2016	427	282
2017	433	286
2018	440	288
2019	449	294
2020	473	314
2021	482	314
2022	475	301
2023	486	301
2024	500	308

Rust Belt rozkwitał

Miejscem, w którym to marzenie było najbardziej dosłowne, była fabryka. W 1953 roku w przemyśle przetwórczym pracowało 32 % wszystkich zatrudnionych poza rolnictwem w Stanach Zjednoczonych, 16,1 miliona z 50,3 miliona. W 2024 roku 8 %, 12,8 miliona ze 157,7 miliona [8]. Nie chodzi o to, że fabryki zniknęły; zatrudniają dziś niewiele mniej ludzi niż w 1953 roku. Chodzi o to, że przestały być miejscem, w którym przeciętny człowiek bez dyplomu dostawał pensję wystarczającą na dom.

Dane wykresu

Rok	Przemysł przetwórczy (%)
1939	30,8
1940	31,2
1941	33,1
1942	34,9
1943	37,9
1944	37,9
1945	35,2
1946	32,4
1947	32,5
1948	31,9
1949	30,3
1950	30,9
1951	31,4
1952	31,3
1953	32,1
1954	30,6
1955	30,6
1956	30,2
1957	29,8
1958	28,5
1959	28,7
1960	28,4
1961	27,7
1962	27,8
1963	27,5
1964	27,2
1965	27,3
1966	27,6
1967	27,1
1968	26,8
1969	26,3
1970	25,1
1971	24,1
1972	23,9
1973	24,2
1974	23,6
1975	21,9
1976	22,1
1977	22,0
1978	21,8
1979	21,6
1980	20,7
1981	20,4
1982	19,4
1983	18,9
1984	19,0
1985	18,3
1986	17,6
1987	17,2
1988	17,0
1989	16,6
1990	16,2
1991	15,7
1992	15,4
1993	15,1
1994	14,9
1995	14,7
1996	14,4
1997	14,2
1998	13,9
1999	13,4
2000	13,1
2001	12,4
2002	11,7
2003	11,1
2004	10,9
2005	10,6
2006	10,4
2007	10,1
2008	9,8
2009	9,0
2010	8,8
2011	8,9
2012	8,9
2013	8,8
2014	8,8
2015	8,7
2016	8,5
2017	8,5
2018	8,5
2019	8,5
2020	8,5
2021	8,4
2022	8,4
2023	8,3
2024	8,1

Ta pensja była wywalczona, nie podarowana: w 1954 roku do związków zawodowych należało 34,8 % pracowników najemnych, najwięcej w historii kraju [11]. I była lokalna. Miasta, które dziś nazywa się Pasem Rdzy, w spisie z 1950 roku były u szczytu. Detroit liczyło 1 849 568 mieszkańców, Cleveland 914 808, Pittsburgh 676 806, Buffalo 580 132 [9]. Siedemdziesiąt lat później, na 1 kwietnia 2020 roku, odpowiednio 639 471, 372 626, 302 960 i 278 286 [10]. Detroit straciło dwie trzecie ludności, pozostałe trzy miasta ponad połowę.

• 1950
• 2020

Dane wykresu

Rok	1950 (tys.)	2020 (tys.)
Detroit	1850	639
Cleveland	915	373
Pittsburgh	677	303
Buffalo	580	278

Część tej straty to ucieczka na przedmieścia i przenosiny fabryk na Południe; nie wszystko, co ubyło w Detroit, ubyło Ameryce. Ale marzenie, o którym piszemy, było marzeniem o mieście, w którym syn tokarza zostaje tokarzem z domem, a nie o metropolii, w której zostaje kurierem bez domu.

Marzenie zbiorowe

Żadna z tych rzeczy nie działała sama. Za pensją z fabryki, za kredytem na dom i za dzieckiem przebijającym rodziców stało coś, o czym Ameryka mówiła wtedy na głos i bez wstydu: państwo, które podejmuje się rzeczy, których nie podejmie się nikt inny. Siódmego maja 1933 roku, w drugiej pogadance radiowej, Franklin Roosevelt tłumaczył słuchaczom, po co rząd bierze się za rzekę Tennessee.

Po drugie, zwróciłem się do Kongresu i uzyskałem decyzję w sprawie propozycji, by wielki majątek należący do naszego rządu w Muscle Shoals wprawić w ruch po długich latach marnotrawnej bezczynności, a wraz z tym szeroki plan poprawy losu rozległego obszaru w dolinie Tennessee. Doda on wygody i szczęścia setkom tysięcy ludzi, a korzyści uboczne dotrą do całego narodu. (tłumaczenie robocze)

Jedenaście dni później podpisał ustawę o Tennessee Valley Authority, która powołała spółkę publiczną do budowy tam, kontroli powodzi i wytwarzania prądu w dorzeczu Tennessee [13]. Zapora Hoovera, zaczęta w 1931 roku, została uroczyście otwarta przez Roosevelta 30 września 1935 roku [14]. Grand Coulee na rzece Columbia, zaczęta w lipcu 1933 roku, była budowana do 1941 roku i stała się największą budowlą świata [16]. W październiku 1937 roku prezydent opowiadał w radiu, że według inżyniera kierującego budową niemal połowa dotychczasowego kosztu Grand Coulee poszła na materiały wyprodukowane na wschód od Missisipi, dla tysięcy robotników przemysłowych dwa tysiące mil dalej [15]. Tama na Zachodzie była zamówieniem dla huty w Pensylwanii. Tak wyglądał Pas Rdzy, gdy jeszcze nie rdzewiał.

W maju 1935 roku dekret prezydencki powołał Rural Electrification Administration, która dociągnęła prąd na farmy [17]. W 1954 roku lokalne wydziały zdrowia, lekarze i setki tysięcy wolontariuszy przeprowadzili test szczepionki Salka na 1,8 miliona dzieci, jedno z największych badań klinicznych w historii [18]. W czerwcu 1956 roku ustawa o autostradach międzystanowych zaplanowała 41 tysięcy mil dróg i 25 miliardów dolarów na lata 1957–1969 [19], przy czym rząd federalny płacił 90 % kosztów z funduszu zasilanego podatkiem od paliwa [20]. Po Sputniku, we wrześniu 1958 roku, ustawa o edukacji dla obrony narodowej wprowadziła federalne pożyczki studenckie i granty dla szkół na matematykę, nauki ścisłe i języki; w dziesięć lat dała dwa i pół miliona pożyczek i 25 tysięcy stypendiów doktoranckich [21].

Najdroższe z tych marzeń zaczęło się od jednego akapitu. 25 maja 1961 roku Kennedy poprosił Kongres, by naród zobowiązał się do lądowania człowieka na Księżycu i bezpiecznego powrotu przed końcem dekady, i od razu podał cenę: 531 milionów dolarów w roku budżetowym 1962 i „szacunkowo od siedmiu do dziewięciu miliardów dolarów dodatkowo w ciągu następnych pięciu lat”. Dodał, że jeśli mieliby iść tylko w połowie drogi, lepiej nie iść wcale [22]. Rok później, na stadionie w Houston, powiedział to samo bez cyfr.

Postanawiamy polecieć na Księżyc w tej dekadzie i zrobić inne rzeczy nie dlatego, że są łatwe, ale dlatego, że są trudne; ponieważ ten cel posłuży do zorganizowania i zmierzenia tego, co najlepsze w naszych siłach i umiejętnościach; ponieważ to wyzwanie jest takie, które gotowi jesteśmy przyjąć, którego nie chcemy odkładać i które zamierzamy wygrać. (tłumaczenie robocze)

Cena okazała się wyższa niż w orędziu i nikt tego nie ukrywał. Według tabeli NASA kwota zaprogramowana na Apollo wynosiła 75,6 miliona dolarów w roku budżetowym 1962, 2 941 milionów w 1966 i 2 556 milionów w 1968 [27]. W 1966 roku NASA szacowała cały program na 22,7 miliarda dolarów; po pożarze na stanowisku startowym w 1967 roku, na przesłuchaniu 9 maja, na 23,2 miliarda [28]. W roku budżetowym 1966 wydatki NASA, 5,9 miliarda dolarów, stanowiły 4,4 % wszystkich wydatków federalnych. W 2023 roku 0,4 % [26].

4,4%

Dane wykresu

Rok	NASA (%)
1962	1,18
1963	2,29
1964	3,52
1965	4,31
1966	4,41
1967	3,45
1968	2,65
1969	2,31
1970	1,92
1971	1,61
1972	1,48
1973	1,35
1974	1,21
1975	0,98
1976	0,99
1977	0,98
1978	0,91
1979	0,87
1980	0,84
1981	0,82
1982	0,83
1983	0,85
1984	0,83
1985	0,77
1986	0,75
1987	0,76
1988	0,85
1989	0,96
1990	0,99
1991	1,05
1992	1,01
1993	1,01
1994	0,94
1995	0,88
1996	0,89
1997	0,90
1998	0,86
1999	0,80
2000	0,75
2001	0,76
2002	0,72
2003	0,68
2004	0,66
2005	0,63
2006	0,57
2007	0,58
2008	0,60
2009	0,54
2010	0,55
2011	0,49
2012	0,49
2013	0,49
2014	0,49
2015	0,49
2016	0,49
2017	0,47
2018	0,48
2019	0,45
2020	0,33
2021	0,33
2022	0,37
2023	0,41
2024	0,37
2025	0,35

Lipiec 1969 roku, lądowanie na Księżycu [25], i lipiec 1965 roku, Medicare i Medicaid podpisane w bibliotece Trumana w Independence [24], dzielą cztery lata. To nie były dwa różne państwa. To było jedno państwo, które uważało, że jego zadaniem jest robić rzeczy wielkie i rzeczy powszechne, i które nie widziało między nimi sprzeczności.

Kto tego nie wysysał

Za to wszystko ktoś płacił. Warto sprawdzić kto, bo odpowiedź jest inna, niż podpowiada dzisiejsza intuicja. W 1952 roku podatek dochodowy od korporacji dawał 32,1 % wszystkich wpływów federalnych. W 2023 roku 9,4 %. W tym samym czasie składki na ubezpieczenia społeczne, płacone z pensji, urosły z 9,7 % do 36,4 % wpływów [29]. Ciężar przeniósł się z bilansu spółki na odcinek wypłaty.

• Podatek od korporacji
• Składki na ubezpieczenia społeczne

Dane wykresu

Rok	Podatek od korporacji (%)	Składki na ubezpieczenia społeczne (%)
1934	12,3	1,0
1935	14,7	0,9
1936	18,3	1,3
1937	19,3	10,8
1938	19,1	22,8
1939	17,9	25,3
1940	18,3	27,3
1941	24,4	22,3
1942	32,2	16,8
1943	39,8	12,7
1944	33,9	7,9
1945	35,4	7,6
1946	30,2	7,9
1947	22,4	8,9
1948	23,3	9,0
1949	28,4	9,6
1950	26,5	11,0
1951	27,3	11,0
1952	32,1	9,7
1953	30,5	9,8
1954	30,3	10,3
1955	27,3	12,0
1956	28,0	12,5
1957	26,5	12,5
1958	25,2	14,1
1959	21,8	14,8
1960	23,2	15,9
1961	22,2	17,4
1962	20,6	17,1
1963	20,3	18,6
1964	20,9	19,5
1965	21,8	19,0
1966	23,0	19,5
1967	22,8	21,9
1968	18,7	22,2
1969	19,6	20,9
1970	17,0	23,0
1971	14,3	25,3
1972	15,5	25,4
1973	15,7	27,3
1974	14,7	28,5
1975	14,6	30,3
1976	13,9	30,5
1977	15,4	29,9
1978	15,0	30,3
1979	14,2	30,0
1980	12,5	30,5
1981	10,2	30,5
1982	8,0	32,6
1983	6,2	34,8
1984	8,5	35,9
1985	8,4	36,1
1986	8,2	36,9
1987	9,8	35,5
1988	10,4	36,8
1989	10,4	36,3
1990	9,1	36,8
1991	9,3	37,5
1992	9,2	37,9
1993	10,2	37,1
1994	11,2	36,7
1995	11,6	35,8
1996	11,8	35,1
1997	11,5	34,2
1998	11,0	33,2
1999	10,1	33,5
2000	10,2	32,2
2001	7,6	34,9
2002	8,0	37,8
2003	7,4	40,0
2004	10,1	39,0
2005	12,9	36,9
2006	14,7	34,8
2007	14,4	33,9
2008	12,1	35,7
2009	6,6	42,3
2010	8,9	40,0
2011	7,9	35,5
2012	9,9	34,5
2013	9,9	34,2
2014	10,6	33,9
2015	10,6	32,8
2016	9,2	34,1
2017	9,0	35,0
2018	6,1	35,2
2019	6,6	35,9
2020	6,2	38,3
2021	9,2	32,5
2022	8,7	30,3
2023	9,4	36,4
2024	10,8	34,7
2025	8,6	33,4

Do tego dochodziło to, o czym pisaliśmy w „Przeciąć spekulację”: najwyższa stawka podatku dochodowego od osób fizycznych wynosiła 91 % od 1954 do 1963 roku [30], banki depozytowe nie mogły grać na giełdzie, a prezes zarabiał dwadzieścia pensji robotnika, nie trzysta. Nie twierdzimy, że każda z tych ram z osobna finansowała Apollo albo Medicare; to hipoteza o mechanizmie i tak ją nazywamy. Twierdzimy, że wszystkie działały naraz: korporacja płaciła trzecią część budżetu, szczyt oddawał dziewięć dziesiątych ostatniego dolara, a pensja rosła razem z wydajnością. Marzenia zbiorowe były finansowane z góry, a marzenia osobiste spełniały się na dole. Oba końce trzymało to samo państwo.

Bogata i bez marzeń

Teraz liczby obok siebie. Realny produkt krajowy brutto na mieszkańca wynosił w 1960 roku 19 365 dolarów z 2017 roku, w 2023 roku 67 411 [31]. Dzisiejsza Ameryka jest trzy i pół raza bogatsza na głowę od tej, która budowała Saturna V. Wszystko inne poszło w drugą stronę.

Miara	Wtedy	Dziś
Realny PKB na mieszkańca, dolary z 2017 r. [31]	19 365 (1960)	67 411 (2023)
Dzieci zarabiające więcej niż rodzice [6]	92 % (rocznik 1940)	50 % (rocznik 1984)
Mediana wieku pierwszego ślubu, mężczyźni i kobiety [1]	22,8 i 20,3 (1960)	30,2 i 28,6 (2024)
Mediana domu w latach dochodu rodziny [2] [3]	2,1 (1960)	3,4 (2019–2023)
Mediana wieku pierwszego nabywcy domu [5]	29 (1981)	38 (2024)
Przemysł w zatrudnieniu poza rolnictwem [8]	32 % (1953)	8 % (2024)
NASA w wydatkach federalnych [26]	4,4 % (1966)	0,4 % (2023)
Podatek od korporacji we wpływach federalnych [29]	32 % (1952)	9 % (2023)

Kraj, który w 1966 roku wydawał na NASA co dwudziestego trzeciego dolara z budżetu, miał trzy i pół raza mniej na głowę niż kraj, który wydaje co dwieście pięćdziesiątego. Nie chodzi o to, że dziś nie stać go na rakietę. Chodzi o to, że nie stać go na dom dla trzydziestolatka, a to jest ta sama nieobecność, widziana z dwóch stron.

Jedno nie istnieje bez drugiego

Marzenie było osobiste: dom, praca, dzieci, którym będzie lepiej. Ramy były zbiorowe: tama, autostrada, szczepionka, rakieta, ubezpieczenie dla starych, podatek dla korporacji i dla szczytu. Ameryka z lat pięćdziesiątych nie była krajem ludzi skromniejszych ani bardziej pracowitych. Była krajem, w którym państwo brało na siebie rzeczy wielkie, a dzięki temu rzeczy małe zostawały w zasięgu pensji.

Odwrotność też jest widoczna w tych samych tabelach. Gdy udział korporacji w budżecie spadł z trzeciej części do dziesiątej, gdy pensja odkleiła się od wydajności, gdy NASA zeszła poniżej pół procenta, marzenie osobiste nie stało się skromniejsze. Stało się nieosiągalne. Dzisiejsza Ameryka nie ma ani marzeń zbiorowych, ani spełnionych osobistych, i to nie jest przypadek, że straciła oba naraz. W poprzednich tekstach pokazaliśmy, co państwo odcięło i ile kosztowało dorosłe życie. Ten tekst dopowiada, dlaczego jedno nie istnieje bez drugiego: nikt nie kupi domu przed trzydziestką w kraju, który przestał budować tamy.