63 procent przed Rooseveltem. Kryzys zmienia spór o bogactwo

W 1932 roku najwyższa stawka podatku dochodowego w USA wzrosła z 25 % do 63 % [1]. Ustawę podpisał Herbert Hoover, który chciał zrównoważyć budżet [2] [3]. Roosevelt odziedziczył wysoką stawkę; przesłuchania bankierów otworzyły spór o to, jak mimo niej można zgodnie z prawem nie płacić podatku [4].

Jedna czwarta bez pracy

W 1929 roku bezrobocie wynosiło 3,2 %, a bez pracy pozostawało 1,55 miliona osób. W 1933 roku było to już 24,9 % i 12,83 miliona — prawie jedna czwarta siły roboczej [5].

Dane wykresu

Rok	Stopa bezrobocia (%)
1929	3,2
1930	8,7
1931	15,9
1932	23,6
1933	24,9
1934	21,7

Realny produkt krajowy brutto zmniejszył się między 1929 a 1933 rokiem o 26,3 % [6]. Ubyła ponad jedna czwarta produkcji, już po uwzględnieniu zmian cen. Mechanizm giełdowej spekulacji i późniejsze regulacje opisuje „Przeciąć spekulację”. Tutaj kluczowe są skutki kryzysu dla dochodów i podatków.

W 1930 roku zawieszono działalność 1350 banków, w 1931 — 2293, w 1932 — 1453, a w 1933 — 4000. To statystyka zawieszeń działalności, nie samych ostatecznych bankructw; dane za 1933 rok obejmują także banki, którym po święcie bankowym nie pozwolono wznowić działalności do końca czerwca [7].

Ogólnokrajowe święto bankowe — przerwa w pracy banków — trwało od 6 do 9 marca 1933 roku. Ostatniego dnia uchwalono Emergency Banking Act. Do 15 marca znów działały banki skupiające 90 % zasobów systemu [8]. Przywrócenie ich pracy nie kończyło jednak kryzysu. W 1934 roku bezrobocie nadal wynosiło 21,7 % [5].

Hoover szuka pieniędzy

Dochody budżetu federalnego spadły z 4058 milionów dolarów w roku fiskalnym 1930 do 1924 milionów w roku fiskalnym 1932. Nadwyżka 738 milionów zamieniła się w deficyt 2735 milionów. To lata budżetowe kończące się 30 czerwca [9]. Hoover określił swój cel jasno:

Nic nie jest teraz bardziej potrzebne niż zrównoważenie budżetu.

Sam miał jednak wątpliwości, ile jeszcze można zebrać z podatków dochodowych. 31 maja mówił w Senacie, że dalsze podwyżki mogą przynosić malejące wpływy, bo podatnicy przeniosą pieniądze do papierów wolnych od podatku. Popierał ogólną akcyzę nakładaną na producentów, z wyłączeniem żywności i odzieży, a sprzeciwiał się ogólnemu podatkowi od sprzedaży [10].

6 czerwca 1932 roku podpisał uchwaloną przez Kongres ustawę Revenue Act [2]. Najwyższa stawka wzrosła z 25 % do 63 %, lecz podniesiono też próg jej stosowania: ze 100 000 do miliona dolarów. Na 63 % składały się podatek normalny w wysokości 8 % i najwyższa dopłata wynosząca 55 % [1]. Stawka dotyczyła tylko nadwyżki rocznego dochodu ponad próg.

Najwyższa stawka podatku spadkowego wzrosła z 20 % do 45 % od majątku powyżej 10 milionów dolarów. Kwota wolna spadła ze 100 000 do 50 000 dolarów. Przywrócono też podatek od darowizn [11].

Podwyżka sięgnęła również niższych dochodów. Kwota wolna zmalała z 1500 do 1000 dolarów dla osoby samotnej i z 3500 do 2500 dolarów dla małżeństwa [1]. Zniesiono ulgę od dochodu z pracy. Liczba zeznań za 1932 rok wzrosła o 20,2 % wobec poprzedniego roku [12]. Budżet mieli ratować także ludzie dalecy od milionowych zarobków.

63 procent od czego

Za 1929 rok złożono 513 zeznań z dochodem netto wynoszącym co najmniej milion dolarów [13]. Za 1932 rok — tylko 20 [12]. Wysoka stawka weszła w życie, gdy najwyższe roczne dochody niemal zniknęły z deklaracji. Te liczby dotyczą zeznań o dochodzie, nie właścicieli milionowych majątków.

Średnia stawka dla zeznań z podatkiem do zapłaty wynosiła w 1932 roku 4,2 % [12]. To inna miara niż najwyższa stawka krańcowa: średnia obejmuje dochody opodatkowane na różnych poziomach, a 63 % dotyczyło tylko nadwyżki ponad milion. Średnia dla wszystkich opodatkowanych zeznań nie określa jednak obciążenia najbogatszych.

Kryzys sam zmniejszył koncentrację dochodów. Według obliczeń Thomasa Piketty’ego i Emmanuela Saeza udział najbogatszego 1 % w dochodzie przed opodatkowaniem, bez zysków kapitałowych, spadł z 18,4 % w 1929 roku do 15,3 % w 1931. W 1934 roku wynosił 15,9 % [14]. Spadek zaczął się przed podwyżką podatków. Wysokie dochody z lat opisanych w poprzednim etapie skurczyły się już podczas załamania gospodarki.

Morgan i legalne zero

Przesłuchania Pecory ujawniły, że żaden z partnerów J.P. Morgan & Co. nie zapłacił federalnego podatku dochodowego za lata 1931 i 1932. Tak opisuje ich rozliczenia historyk podatków Joseph Thorndike, podkreślając zarazem, że Morgan nie złamał prawa [4]. Spór dotyczył teraz także samych przepisów.

Firma poniosła rzeczywiste straty: jej wartość netto spadła ze 119 milionów dolarów w 1929 roku do 53 milionów w 1931. W latach 1917–1929 partnerzy zapłacili ponad 57 milionów dolarów podatku, a Morgan płacił także podatek brytyjski [4]. Zerowe rozliczenia z lat kryzysu nie oznaczały, że nigdy nie płacili podatków.

Liczyła się również umiejętność wykorzystania przepisów. Według Thorndike’a przyjęcie nowego partnera 2 stycznia zamiast 31 grudnia pozwoliło przenieść stratę 21 milionów dolarów za 1931 rok [4]. O wyniku podatkowym decydował także kalendarz zmian w firmie.

Przesłuchania odsłoniły listę uprzywilejowanych nabywców akcji Alleghany Corporation. W lutym 1929 roku rozdzielono wybranym osobom 1 250 000 akcji po 20 dolarów, gdy na rynku płacono 35–37 dolarów. Na liście był William H. Woodin, od 1933 roku sekretarz skarbu Roosevelta [15]. Lista pokazywała przywilej zakupu akcji na warunkach niedostępnych innym; korzystał z niego także człowiek późniejszej administracji Roosevelta.

Inaczej wyglądała sprawa Charlesa E. Mitchella z National City Bank. Zarzuty obejmowały stratę wykazaną po sprzedaży akcji żonie i niewykazany dochód z funduszu zarządu. Mitchell został uniewinniony w procesie karnym. Dalszy ciąg nastąpił już po okresie opisanym w tym etapie: w 1938 roku Sąd Najwyższy uznał, że uniewinnienie nie wyklucza cywilnej sankcji podatkowej [16].

Thorndike upatruje w przesłuchaniach jednego ze źródeł politycznego poparcia dla późniejszych reform podatkowych [4]. Samo podniesienie stawki nie rozstrzygało sporu. Znaczenie miało również to, jakie straty można odliczyć i komu przepisy pozwalają wykazać podatek równy zeru.

Dom, samochód, radio

Huey Long proponował ograniczenie wielkich fortun i gwarantowany majątek dla każdej rodziny. W radiowym przemówieniu z 23 lutego 1934 roku obietnica brzmiała konkretnie [17]:

…gwarancja majątku rodziny w wysokości około 5000 dolarów; dość na dom, samochód i radio…

Chodziło o majątek rodziny, nie jej roczny dochód. Long nie wskazywał jednego, ustalonego limitu fortuny: mówił o maksymalnie 50 milionach dolarów, ale dopuszczał zejście do 10–15 milionów. Proponował także emeryturę od sześćdziesiątego roku życia [17]. Podział bogactwa miał zapewnić rodzinom bezpieczeństwo materialne.

Według deklaracji biura Longa ruch Share Our Wealth miał pod koniec 1934 roku trzy miliony członków. Liczbę przytacza strona upamiętniająca polityka; nie jest to niezależny spis [18].

Francis Townsend w planie ogłoszonym w 1933 roku proponował 200 dolarów miesięcznie dla każdego seniora. Według szacunków ekonomistów przytoczonych przez Social Security Administration koszt sięgałby połowy dochodu narodowego [19]. Ksiądz Charles Coughlin w tym samym roku wspierał Roosevelta radiowym hasłem „Roosevelt or ruin” — „Roosevelt albo ruina” [20]. Ruchy te głosiły różne programy, a ich stosunek do prezydenta nie był jednakowy.

Ich obecność nie dowodzi, że Roosevelt realizował program Longa. Historyk William E. Leuchtenburg zastrzega, że nie jest pewne, czy reformy drugiej setki dni były odpowiedzią na jego ruch ani czy istotnie go osłabiły [21].

Ustawa z 1934 roku: dochód zatrzymany w spółce

10 maja 1934 roku zatwierdzono kolejną ustawę podatkową. Podatek normalny wynosił 4 %, a najwyższa dopłata 59 % od nadwyżki ponad milion dolarów. Razem nadal 63 % [22]. Ustawa zmieniała jednak zasady opodatkowania dochodu zatrzymywanego w spółkach.

Sekcja 351 nakładała na osobiste spółki holdingowe dodatkowy podatek od niewypłaconego dochodu: 30 % do 100 000 dolarów i 40 % powyżej. Obejmowała spółki, w których co najmniej 80 % przychodu brutto pochodziło z dywidend, odsetek, tantiem i obrotu papierami, a ponad połowa akcji należała do nie więcej niż pięciu osób. Akcje rodziny liczono łącznie [22]. Przepis sięgał więc do dochodu pozostawionego w spółce kontrolowanej przez wąskie grono, zanim trafił do osobistego rozliczenia właściciela.

Zmieniono także rozliczanie zysków i strat kapitałowych. Do dochodu wliczano 100 % zysku lub straty ze sprzedaży aktywów posiadanych do roku, ale tylko 30 % przy posiadaniu ponad dziesięć lat, z pośrednimi przedziałami między nimi. Straty można było odliczać do wysokości zysków powiększonej o 2000 dolarów [22]. Ograniczeniu odliczeń towarzyszyły korzystniejsze zasady dla długo posiadanych aktywów.

Najwyższa stawka podatku spadkowego wzrosła z 45 % do 60 % od majątku powyżej 10 milionów dolarów [22]. Stawka dochodowa pozostała więc taka sama, ale zmieniły się obciążenia dochodu w spółkach i przekazywanych fortun.

Roosevelt odziedziczył wysoką stawkę. Teraz spór dotyczył także przepisów, dzięki którym posiadacze wielkich fortun mogli nie płacić federalnego podatku dochodowego. Kolejny krok miał dotyczyć już samej koncentracji bogactwa: jak ograniczać ją za pomocą podatków. To temat następnego etapu, „Roosevelt: podatek od bogactwa”.